Czas podzielony na godziny, dni, tygodnie, miesiące i lata przyjmujemy w sposób zupełnie naturalny. W historii system zliczania upływu dłuższych, jak i chęć dokładnego pomiaru najkrótszych jednostek, stawiany był jako wyzwanie dla osób zaangażowanych w zegarmistrzostwo.
Szczególnie w aspekcie dokładności pomiarów, w sukurs przychodził zawsze postęp techniczny, dla którego w ostatnich latach wiodące znaczenie ma rozwój elektroniki. Wydawać by się mogło, że wraz z umiejętnością dokładnego odmierzania krótkich odcinków czasu, rozwiązywane są także wszystkie problemy zliczania i wskazywania dłuższych interwałów czasowych. Tak dzieje się w elektronicznych pomiarach, nie tylko najbardziej precyzyjnych – laboratoryjnych, ale także powszechnych, realizowanych przez popularne i ogólnodostępne zegarki. Do tego, w przypadku wskazań cyfrowych prezentowanych przy pomocy wyświetlacza ciekłokrystalicznego, publikowanie dowolnie wybranej wielkości zależy tylko od chęci i pomysłowości projektanta zegarka.
Jednak dla nas, fascynujących się mechanicznym zegarmistrzostwem, konstrukcja sprawnie działającego kalendarza wcale nie jest taka prosta i zależy znacząco od ilości pożądanych wskazań. Jeśli do tego chcemy, by nasz zegarek wyróżniał subtelności związane z różną długością miesięcy i latami przestępnymi, to wkraczamy na trudny grunt, na którym dobrze radzą sobie tylko najlepsze marki.
Zostawiając na inny czas rozważania o tych „inteligentnych mechanicznych kalendarzach”, przygotowanych na nieregularne miesiące i lata, skupię się tylko na przedstawieniu rożnych rodzajów wskazań i ogólnych informacjach o ich działaniu, dla najprostszych mechanizmów.
W podstawowym mechanizmie zegarowym dysponujemy kołem minutowym obracającym się raz na godzinę, a dzięki przekładni wskazań także kołem godzinowym, obracającym się raz na 12 godzin. Wykorzystując i rozbudowując tę przekładnię, już w wiekowych zegarach pojawiło się wskazanie dnia miesiąca, jako wskazówka obracająca się raz na 31 dni. W późniejszym czasie pojawiła się także konstrukcja zapewniająca informację cyfrową w specjalnie ku temu przewidzianym okienku na tarczy.
Było ono realizowane poprzez umieszczony pod tarczą zegara dodatkowy dysk, podzielony na 31 części, oznaczonych numerami kolejnych dni miesiąca. Dysk taki, nazywany już tarczą kalendarza, musi być w dowolny sposób pozycjonowany w stosunku do mechanizmu i musi mieć możliwość obrotu wokół swojej osi. Dalej wystarczy już tylko wykonać konstrukcję, w której koło obracające się raz na 24 godziny, poprzez wystający ze swojej płaszczyzny kołek przesuwałoby tarczę kalendarza o jedną pozycję przy każdym swoim obrocie. Podobnie jak wskazania dnia miesiąca, można zrealizować je dla dni tygodnia, choćby dzieląc podobnie obracającą się tarczę na 7 części.
Tego typu dodatkowe komplikacje były i są najpopularniejszymi rozwiązaniami konstrukcyjnymi spotykanymi w zegarkach. Oczywiście, trudno wyobrazić sobie, by na tarczy zegarka znalazła się odpowiednia ilość miejsca na okienka, dla większej liczby wskazań danych kalendarzowych, nie mówiąc już o innych, także poszukiwanych informacjach. Trzeba też zaznaczyć, że jeszcze więcej przestrzeni potrzeba byłoby pod tarczą, dla dobrze funkcjonującego mechanizmu ich zmian.
Z drugiej strony, można odnieść wrażenie, że konstruktorzy chętnie ujęliby i prezentowali wszystkie z możliwych wskazań kalendarza: dni miesiąca, dni tygodnia, tygodnie roku, nazwy miesięcy i oznaczenia roku, a także inne, nie kalendarzowe dane.
Nieprzypadkowo zegarek obejmujący wskazania dnia miesiąca, dnia tygodnia nazwę miesiąca i fazę księżyca w literaturze branżowej nazywany jest z „pełnym kalendarzem”. Umieszczenie większej ilości wskazań w jednym zegarku jest możliwe tylko dzięki użyciu do realizacji tego celu dodatkowych wskazówek, czasami nawet osadzając kilka wskazówek na jednej osi obrotu.
Użycie wskazówek jest także łatwiejsze w konstrukcji. Upraszczając, można powiedzieć, że wystarczy, dobierając odpowiednie przełożenie, wskazówkę zamocować na osi koła obracającego się w ciągu doby o 1/31 obrotu dla wskazań dnia miesiąca, i o 1/7 obrotu dla wskazań dnia tygodnia. Osie takich kół mogą znajdować się w dowolnym miejscu na tarczy zegarka.
Omawiając zegarki ze wskazaniami danych kalendarzowych należy koniecznie poruszyć kwestię korekty wskazań i systemów nastaw. Funkcjonalny proces nastawienia czy ewentualnej korekty jest niezbędny, by moc wykonywać tę czynność bez problemów i nie tracić na nią zbyt dużo czasu. Oczywiście, szybkość ustawienia zależy także od liczby i zakresu wskazań każdej z podawanych wartości i ich wzajemnego skorelowania.
Zamieszanie w konstrukcji kalendarza jest spowodowane brakiem korelacji między dniami tygodnia i dniami miesiąca, nieregularną liczbą dni w miesiącach roku i latami przestępnymi. Powstały w drodze ewolucji kalendarz gregoriański, wprowadził takie właśnie nieregularności, a co za tym idzie, konieczność korekty wskazań. Miesiące mają rożną liczbę dni, rok różną liczbę pełnych, zliczanych tygodni, do tego raz na cztery lata (z wyjątkiem lat podzielnych przez sto i niepodzielnych przez 400) ma 366, a nie 365 dni.
W tym miejscu warto także powiedzieć nieco więcej o, ostatnio coraz powszechniejszym, używaniu numeracji tygodni roku. Niezależnie, czy rok ma 365, czy 366 dni, to nijak nie można do niego dopasować pełnej liczby tygodni. Już samo określenie pierwszego tygodnia roku, za który jest przyjmowany ten, który w nowym roku ma co najmniej 4 dni (rozpoczyna się najpóźniej czwartkiem), świadczy o skomplikowanym systemie jego określenia. Pewnie można system ustawiania tygodni roku dość prosto w mechanicznym zegarku rozwiązać, tworząc „wieczny kalendarz tygodni roku”, jednak ze względu na małą jeszcze potrzebę posiadania tych wskazań oraz współczesny czas rozpoczęcia ich zliczania, nie rozwiązano tego problemu w czasach królowania zegarków mechanicznych.
Tylko kolejne dni tygodnia podlegają nigdy nie zakłóconemu zliczaniu. Brak korelacji między pozostałymi parametrami powoduje, że w przypadku dnia miesiąca, pamiętając o 31 wycinkach okręgu na tarczy datownika, w celu poprawnej pracy zwykłego kalendarza (inne konstrukcje musimy tutaj pominąć) trzeba mieć możliwość korygowania (pomijania) 31. dnia w miesiącach 30-dniowych i odpowiedniej liczby oznaczeń dni w lutym każdego roku.
Rozważając tylko konstrukcję mechanizmu chodu zegarków z kalendarzem, należy zauważyć, że istotnym elementem poprawnej pracy zegarka z kalendarzem, jest uwzględnienie wpływu zwiększonych oporów przekładni wskazań na jego działanie. Wpływ ten dotyczy tak samego funkcjonowania zegarka, jak i jego dokładności chodu. Jest on szczególnie zauważalny, gdy potrzebna jest zmiana większej liczby wskazań. Problem ten musi koniecznie być uwzględniony na etapie konstrukcji mechanizmu. Rozpatrując tylko zmianę wskazań kalendarzowych, może ona przykładowo 31 grudnia obejmować równoczesną zmianę wszystkich danych (dzień tygodnia, dzień miesiąca, tydzień roku, miesiąc roku, oznaczenie roku), jeśli tylko pierwszy dzień nowego roku, jest równocześnie pierwszym dniem nowego tygodnia.
Warto w tym momencie także zaznaczyć, że zegarek z kalendarzem ma
24-godzinny system wskazań. Zmiana daty następuje tylko przy przejściu wskazówek przez godzinę 24., a nie przez godzinę 12. Uwaga ta może wydawać się błahą, jednak zauważalna liczba zgłoszeń dotyczących „błędnego momentu zmiany daty” ze strony osób użytkujących dotychczas „inteligentne elektroniczne zegarki” jest wystarczającym powodem dla jej podania.
Przy okazji omawiania wskazań dnia tygodnia warto wspomnieć o „języku zegarka”, który zauważamy w nazwach dnia tygodnia i o zegarkach z nazwami polskojęzycznymi. Po wielu latach braku zegarków z polskimi oznaczeniami, w ostatnim czasie, także u nas, na tarczach zegarków dwóch firm, pojawiły się polskie oznaczenia dni tygodnia. Wiadomo, że nasz rynek nigdy nie był wiodącym dla którejkolwiek z obecnych na nim zagranicznych marek zegarkowych, więc trudno było się spodziewać zabiegania o niego, poprzez wprowadzenie lokalnego języka. Na szczęście, dla powstałej nie tak dawno polskiej firmy Polpora jest to jednak rynek macierzysty i takie działanie było naturalne. Dla odmiany marka Epos wprowadziła model Passion for Poland – tylko dzięki odpowiednio silnej pozycji polskiego przedstawiciela i jego inicjatywie w tym zakresie.
Konstrukcja każdego ze wskazań kalendarza przyjmowana jest jako komplikacja. Tak więc umieszczając je, możemy uzyskać zegarek z pięcioma komplikacjami wynikającymi tylko z danych kalendarzowych. Są to wskazania: dnia miesiąca, dnia tygodnia, tygodnia roku, miesiąca roku i oznaczenie roku.
Władysław Meller
autor prowadzi salon odCzasu doCzasu
w warszawskich Złotych Tarasach
